پژوهشگران دانشگاه تهران در یک مطالعه میدانی در دشت «گِزیر» استان هرمزگان نشان دادند که نهادهای مدیریت آب مبتنی بر دانش اکولوژیک بومی نقش مهمی در سازگاری با کمآبی و تحقق مدیریت پایدار منابع آب دارند. این پژوهش با سرپرستی دکتر مهدی قربانی، استاد دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، و با هدف بهرهگیری از دانش بومی در مدیریت پایدار آب انجام شده است.
پژوهشگران با استفاده از روشهای پیمایشی، مشاهده مستقیم، مشارکتی و مصاحبه عمیق با ۱۷۳ بهرهبردار خبره، نظام اجتماعی، سازوکارهای بومی و ابتکارات محلی مدیریت آب را مورد بررسی قرار دادند. یافتهها نشان میدهد که اتکا به دانش اکولوژیک بومی، علاوه بر ارتقای پایداری منابع آب، سبب تقویت سرمایه اجتماعی و فرهنگی منطقه نیز میشود.
نقش نظام اجتماعی در مدیریت پایدار آب
در دشت گِزیر، سازمان اجتماعی «دِهْگون» نقش اصلی توزیع عادلانه آب را بر عهده دارد. این نظام که در گذشته تحت نظر «کدخدا» فعالیت میکرد، امروز توسط فردی به نام «خَرّاس» اداره میشود. وظایف این تشکل شامل:
- جلوگیری از تعارضهای آبی
- نظارت بر ساخت و مرمت سازههای بومی آب
- تعیین حقابه و رفع اختلافات بین بهرهبرداران
این ساختار محلی نمونهای موفق از حکمرانی بومی منابع آب در مناطق خشک به شمار میرود.
سازههای بومی مدیریت آب در دشت گِزیر
در بخش دیگری از پژوهش، سازههای سنتی مدیریت آب بررسی شدهاند که مهمترین آنها عبارتند از:
- مَقسَم: سازه تقسیمکننده سیلاب برای تعیین حقابه بهرهبرداران
- عَلْگَه: سازه تعیینکننده حقابه کشاورزان مشترک از طریق چِشها
- بَند: حوضچههای خاکی برای ذخیره موقت آب و انتقال به چاههای نُزو و بندهای پاییندست
- چاههای نُزو: مورد استفاده در آبیاری و تقویت آب زیرزمینی
- یُوْرَد و عَلْ: تعیینکننده حقابه اراضی پاییندست
- بُرکُو: آبانبار مورد استفاده در فصل خشک و زمان خشکسالی
این سازهها نشاندهنده تجربه چندصدساله مردم منطقه در سازگاری با خشکسالی هستند.
دانش بومی؛ دانشی پویا و میراثدار پایداری
طبق یافتههای این پژوهش، دانش بومی مدیریت آب در دشت گِزیر دانشی پویا، مبتنی بر تجربه زیسته و حاصل تعامل نسلها با محیط خشک جنوب کشور است. این دانش با مشارکت بهرهبرداران، موجب انسجام اجتماعی و مدیریت جمعی منابع آب شده و نمونهای ارزشمند از حکمرانی محلی مؤثر محسوب میشود.
توصیههای پژوهشگران
محققان دانشگاه تهران در پایان پیشنهادهایی برای تقویت مدیریت پایدار آب ارائه کردند:
- احیا و بهروزرسانی سازههای بومی با مشارکت جوامع محلی و دولت
- مستندسازی دانش بومی برای انتقال به نسل جوان
- تقویت همکاری بین دولت و خبرگان محلی آب
- تلفیق دانش بومی با دانش رسمی با توجه به شرایط اجتماعی–اکولوژیک
- توانمندسازی نظامهای اجتماعی مرتبط با مدیریت آب
این توصیهها بهویژه برای سیاستگذاران حوزه آب، انرژی و توسعه پایدار حائز اهمیت است.