به گزارش پایگاه خبری بازار سرمایه ایران(سنا)، عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران عصر روز سه‌شنبه در همایش روز کارگزار، در ارائه‌ای با عنوان «آینده زیست‌بوم مالی در عصر هوش مصنوعی» با اشاره به گزارش‌ها و مستندات بین‌المللی درباره فناوری‌های نوین گفت: مستندات و گزارش‌های متعددی از سوی نهادهای بین‌المللی، از جمله آیسکو و سایر نهادها منتشر شده که بخش قابل توجهی از آنها مربوط به سال‌های اخیر است. با توجه به سرعت تحولات فناوری، مطالعه مستمر این گزارش‌ها و پژوهش‌ها اهمیت زیادی دارد.
او با اشاره به مفاهیم «قوی سیاه»، «کرگدن خاکستری» و «فیل در اتاق تاریک» تاکید کرد: بحث قوی سیاه برای همه شناخته‌شده است. قوی سیاه رویدادی غیرمنتظره، بسیار نادر و دارای پیامدهای عظیم است. نمونه‌هایی مانند حملات ۱۱ سپتامبر، بحران مالی و همه‌گیری کرونا از جمله رویدادهایی هستند که می‌توان آنها را در این چارچوب بررسی کرد.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران ادامه داد: در مقابل، کرگدن خاکستری تهدیدی است که احتمال وقوع آن بسیار بالاست و تاثیر زیادی دارد، کاملا قابل مشاهده است، اما مورد توجه قرار نمی‌گیرد. ممکن است چنین اتفاقی در سطح یک کسب‌وکار یا در سطح کلان اقتصادی رخ دهد. ما در اقتصاد ایران نیز با نمونه‌های مختلفی از این وضعیت مواجهیم؛ از ناترازی بودجه گرفته تا ناترازی تراز پرداخت‌ها، صندوق‌های بازنشستگی و ناترازی‌های انرژی.
نوری افزود: مفهوم دیگری که می‌توان از طبیعت گرفت، «فیل در اتاق تاریک» است. این مفهوم به یک مشکل یا واقعیت آزاردهنده و واضح اشاره دارد که همه آن را می‌بینند، اما کسی تمایل یا سرعت لازم برای حل آن را ندارد.
او تاکید کرد: این مفاهیم را مطرح کردم تا بحث را از موضوع نااطمینانی شروع کنم؛ موضوعی که در اقتصاد ایران به شکل جدی با آن سروکار داریم. بخشی از این نااطمینانی‌ها ناشی از عوامل خارجی، کشورهای متخاصم و تحریم‌هاست، بخشی ممکن است ناشی از تصمیمات و عملکرد مسئولان باشد و بخشی نیز ممکن است از رفتارهای خود ما ناشی شود که در مقاطعی به تشدید نااطمینانی منجر می‌شود.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران گفت: نااطمینانی انواع مختلفی دارد؛ از نااطمینانی سیاسی و ژئوپلیتیک گرفته تا نااطمینانی اجتماعی، جمعیتی، اقتصادی و همچنین نااطمینانی ناشی از نوآوری و فناوری. همه این عوامل می‌توانند بر بازارهای مالی اثرگذار باشند.
نوری با اشاره به شکل‌گیری شاخص‌های نااطمینانی پس از بحران مالی سال ۲۰۰۸ گفت: پس از این بحران، مطالعات تجربی و دانشگاهی جدی درباره سنجش نااطمینانی انجام شد و شاخص‌های مختلفی در زمینه نااطمینانی شکل گرفتند. شاخص نااطمینانی سیاست اقتصادی که توسط بیکر، بلوم و دیویس ارائه شد، یکی از این موارد است. شاخص جهانی نااطمینانی نیز نمونه دیگری است که هم‌چنان به‌روزرسانی می‌شود و نشان می‌دهد نااطمینانی در سال‌های اخیر، نه فقط در ایران بلکه در سراسر جهان، افزایش یافته است.
او افزود: پیش از این نیز با هم‌کاری آقای دکتر معماریان، مطالعه‌ای درباره شاخص نااطمینانی مالی در ایران انجام دادیم که گزارش و مقاله آن نیز منتشر شده است. این شاخص ترکیبی از تحولات بازار طلا، بورس و بازار ارز را دربر می‌گیرد و همان‌طور که مشاهده می‌شود، نااطمینانی مالی نیز افزایش پیدا کرده است.
نوری یکی از منابع مهم نااطمینانی در شرایط امروز را نوآوری دانست و گفت: یکی از منابع مهم نااطمینانی در دنیای امروز، نوآوری و فناوری است. هوش مصنوعی، بلاکچین، اینترنت اشیا و سایر روندهای فناوری در حال دگرگون کردن فضای اقتصادی هستند.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران ادامه داد: شومپیتر بحث «تخریب خلاق» را مطرح کرد و سال گذشته نیز آگیون و همکارانش به دلیل کارهای خود در این حوزه جایزه نوبل اقتصاد را دریافت کردند. زمانی که یک نوآوری وارد می‌شود، می‌تواند دگرگونی ایجاد کند، بسیاری از کسب‌وکارها را با مشکل مواجه کند و همزمان کسب‌وکارهای جدیدی را به وجود آورد. بنابراین فناوری‌های نوین در کنار ریسک‌ها و چالش‌ها، فرصت‌های مهمی نیز ایجاد می‌کنند.
مهدی نوری با اشاره به تحولات بازارهای مالی اعلام کرد: بازارهای مالی در سال‌های اخیر دگرگونی جدی داشته‌اند. رشد داده‌ها، پیچیده‌تر شدن فعالیت‌های بازارهای مالی، گسترش به‌کارگیری فناوری‌های نوین از جمله هوش مصنوعی و تغییر مدل‌های کسب‌وکار، از جمله مهم‌ترین این تحولات هستند.
چند سوال مهم پیش روی بازار سرمایه
او ادامه داد: چند پرسش باید ذهن ما را درگیر کند. فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی چگونه بازارهای مالی را دگرگون می‌کنند؟ با توجه به سرعت بالای تغییرات فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، بلاکچین و سایر فناوری‌های نوین، آیا بازار مالی در ۱۰ سال آینده شبیه بازار امروز خواهد بود یا تغییرات اساسی خواهد کرد؟
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران ادامه داد: اگر به ۱۰ یا ۲۰ سال قبل بازگردیم، می‌بینیم که برای ثبت یک سفارش خرید یا فروش باید با کارگزاری تماس می‌گرفتیم، اما این وضعیت به‌طور کامل تغییر کرده است. بنابراین برنده چه کسی خواهد بود؟ کسی که بتواند روندها را زودتر ببیند و آینده‌پژوهی کند.
نوری با طرح این پرسش که نقش نهادهای مالی، نهاد ناظر و تنظیم‌گر در این شرایط چیست، گفت: پیامدهای فناوری‌های نوین می‌تواند هم مثبت و هم منفی باشد. در بخش مثبت، افزایش سرعت و کارایی بازار، کاهش هزینه‌های مبادله، ایجاد مدل‌های جدید درآمدی برای نهادهای مالی، افزایش شفافیت، توسعه ابزارهای نوین و بسیاری از موارد دیگر قرار می‌گیرد.
او افزود: اما آیا آثار منفی وجود ندارد؟ قطعا وجود دارد. ریسک‌های الگوریتمی، پیچیدگی مدل‌ها، تمرکز قدرت و اطلاعات، چالش‌های حقوقی و انطباق با مقررات، حریم خصوصی، حفاظت از داده، افزایش نوسانات و احتمال ایجاد بی‌ثباتی در بازار و همچنین چالش‌های امنیت سایبری از جمله پیامدهای منفی احتمالی استفاده از فناوری‌های نوین در بازارهای مالی هستند.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران با اشاره به کاربردهای هوش مصنوعی گفت: کاربردهای این فناوری نیز بسیار فراتر از معاملات و پیش‌بینی‌هاست و حوزه‌هایی مانند مدیریت ریسک، اعتبارسنجی، کشف تقلب، مبارزه با پولشویی، تحلیل احساسات بازار و موارد مختلف دیگر را شامل می‌شود.
لزوم چارچوب سازی برای استفاده از هوش مصنوعی
نوری درباره الزامات استفاده از هوش مصنوعی در نهادهای مالی تاکید کرد: بر اساس مستندات و توصیه‌های نهادهای مختلف بین‌المللی در سال‌های اخیر، یکی از موضوعات مهم، حفظ اختیار، پاسخگویی و حکمرانی داخلی است. نهادهای مالی باید چارچوب مشخصی برای استفاده از هوش مصنوعی داشته باشند.
او افزود: ثبت و نگه‌داری سوابق و قابلیت حسابرسی نیز یکی دیگر از توصیه‌های مهم است. همچنین نظارت انسانی اهمیت زیادی دارد. همان‌طور که اشاره شد، انسان باید در فرمان باقی بماند. توصیه این نیست که انسان را از فرآیند خارج کنیم و همه چیز را صرفا به هوش مصنوعی بسپاریم، زیرا این موضوع می‌تواند مشکلات و خطاهایی ایجاد کند.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران تاکید کرد: اگر قرار است یک مدل کسب‌وکار جدید و متمایز ایجاد کنیم، یک نهاد مالی نیازمند انطباق با قوانین و مقررات است.
ضرورت گذار نهاد ناظر از نظارت سنتی به نظارت هوشمند
نوری درباره نقش نهاد تنظیم‌گر و ناظر گفت: نهاد ناظر و تنظیم‌گر اهمیت بسیار زیادی دارد. سازمان بورس و اوراق بهادار و مدیران و همکاران آن در حال ریل‌گذاری و تعیین قواعد بازی هستند و عوامل اقتصادی، کارگزاران و نهادهای مالی در چارچوب همین قواعد حرکت می‌کنند. البته تنظیم‌گری صرفا محدود به سازمان بورس نیست و نهادهای دیگری مانند مجلس نیز در برخی موارد نقش دارند.
او ادامه داد: به نظر من یکی از اقدامات مهمی که باید انجام شود، گذار از نظارت سنتی به نظارت هوشمند است. همان‌طور که از کارگزاری دیجیتال می‌خواهیم به سمت کارگزاری هوشمند برویم، نهاد ناظر و تنظیم‌گر نیز باید دگرگونی مشابهی داشته باشد.
نوری تاکید کرد: تنظیم‌گری چابک و منعطف در حوزه فناوری‌های نوین بسیار مهم است. فناوری با سرعت زیادی تغییر می‌کند و نمی‌توان در چنین شرایطی مقرراتی کاملا ثابت و غیرقابل تغییر وضع کرد. تنظیم‌گری باید انعطاف‌پذیر و چابک باشد.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران افزود: موضوع دیگر، نظارت بر کاربرد هوش مصنوعی است. نباید هوش مصنوعی را رها کرد. از سوی دیگر، نهاد ناظر نمی‌تواند بدون استفاده از فناوری بر فناوری نظارت کند. بنابراین خود نهاد ناظر نیز باید از فناوری استفاده کند. در این زمینه، مباحثی مانند رگ‌تک، ساپ‌تک و سوپ‌تک مطرح شده‌اند.
او با اشاره به ظرفیت سندباکس گفت: نکته دیگر استفاده از ظرفیت سندباکس است. یک بحث سندباکس در خود کسب‌وکار وجود دارد و یک بحث نیز سندباکس در حوزه رگولاتوری و تنظیم‌گری است. خوشبختانه در ایران نیز اقداماتی در این زمینه انجام شده است.
نوری ادامه داد: من خودم عضو حقیقی سندباکس وزارت اقتصاد هستم، اما هنوز فاصله زیادی با آن چیزی که باید باشیم داریم. سازمان بورس نیز فکر می‌کنم جزو نخستین نهادهای تنظیم‌گری بود که این موضوع را پذیرفت و یکی دو طرح را در این زمینه دنبال کرد. این گام اول خوبی بود.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران اعلام کرد: سندباکس تنظیم‌گری در دنیا شناخته‌شده است و کشورهایی مانند انگلستان و کشورهای مختلف از آن استفاده می‌کنند. به نظر من این ظرفیت می‌تواند در ایران نیز بیش‌تر مورد استفاده قرار گیرد.
نوری بر ضرورت هماهنگی با سایر تنظیم‌گران و مشارکت با بخش خصوصی تاکید کرد و گفت: نهاد تنظیم‌گر و ناظر نیازمند ارتباط موثر با بخش خصوصی و نهادهای مالی است. نمی‌توان در یک جزیره دورافتاده نشست و مجموعه‌ای از قوانین و مقررات را وضع کرد. حتما باید هم‌افزایی میان نهاد ناظر، نهادهای مالی و بخش خصوصی شکل بگیرد.
او افزود: این هم‌افزایی در سازمان بورس و سایر نهادها دنبال می‌شود، اما می‌تواند تقویت شود. همچنین سیاست ارتباطی و ارتباط موثر با فعالان بازار نیز باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
پیشنهاد ایجاد مرکز آینده‌نگری و هوشمندی راهبردی
نوری در ادامه پیشنهاد خود را برای نهادهای مالی، کارگزاری‌ها و بورس‌ها مطرح کرد و گفت: پیشنهاد من این است که یک «مرکز آینده‌نگری و هوشمندی راهبردی» در درون نهادهای مالی، بورس‌ها و نهادهای مرتبط مانند سازمان بورس، بورس کالا و فرابورس ایجاد شود.
او در تشریح دلیل این پیشنهاد اعلام کرد: دلیل این موضوع به ابتدای بحث برمی‌گردد. ما با نااطمینانی‌های فراوانی مواجهیم؛ نه فقط در ایران بلکه در کشورهای دیگر نیز نااطمینانی وجود دارد و در ایران نیز شرایط خاص خودمان را داریم. بنابراین نیازمند نگاه به آینده و شناخت تحولات آینده هستیم.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران تاکید کرد: اگر بخواهیم موفق شویم، باید تغییرات مورد نیاز را از امروز انجام دهیم. اگر سرمان پایین باشد و آینده را نبینیم، قطعا زیان خواهیم کرد؛ چه به عنوان سیاست‌گذار و چه به عنوان مدیر یک نهاد مالی. بنابراین داشتن یک مرکز یا ساختار مشخص برای آینده‌نگری و هوشمندی راهبردی می‌تواند کمک‌کننده باشد.
مهدی نوری با اشاره به ویژگی یوز ایرانی گفت: اگر قرار است در این مسیر موفق شویم، باید از ویژگی‌هایی که در طبیعت وجود دارد نیز درس بگیریم. یوز ایرانی یک ویژگی مهم دارد و آن سرعت است.
او تاکید کرد: اگر قرار است از تحولات فناوری عقب نمانیم، مدیران نهادهای مالی باید سرعت داشته باشند و فرآیند پذیرش و به‌کارگیری فناوری‌های جدید را تسریع کنند. نحوه این پذیرش و اینکه چگونه باید اتفاق بیفتد، خود موضوع بحث‌های مختلفی است، اما در کنار آن باید به نیروی انسانی نیز توجه ویژه شود و جذب و توسعه نیروی انسانی متناسب با این تحولات در دستور کار قرار گیرد.