به گزارش اتاق خبر شرکت آب منطقه ای تهران، امروزه دسترسی به منابع آب یکی از مهمترین و اساسیترین موضوعات جهانی برای رشد و توسعهی هر منطقه میباشد. نیاز روز افزون انسان به منابع آب از یکسو و کمبود آن از سوی دیگر منجر به افزایش بهرهبرداری از آب زیرزمینی بهویژه در مناطق خشک و نیمه خشک جهان شده است. آبهای زیرزمینی به دلیل ویژگیهای فیزیکی و دسترسی که دارند نقش ویژهای در زندگی انسانها دارند و یکی از مهمترین منابع طبیعی ملتها است.
کمبود آب در کشورهای خاورمیانه از جمله ایران مشکلات مختلفی از جمله بیثباتیهای اقتصادی و سیاسی و افزایش منازعات بر سر آبهای سطحی و زیرزمینی میگردد. ایران یکی از بزرگترین مصرف کنندگان آب زیرزمینی در جهان است و اکثریت جمعیت آن در مناطقی زندگی میکنند که برای آب شرب و آبیاری به شدت به آبهای زیرزمینی وابسته هستند. کشور ایران به دلیل قرارگیری در کمربند خشک جهان و میزان بارش کمتر به نسبت متوسط جهانی و همچنین محدودیت منابع آب سطحی، میزان وابستگی بیشتری به منابع آب زیرزمینی دارد. اما به دلیل نبود ضابطه قوی و ضعف نظارت جامع بر میزان برداشت و حفر چاه های متعدد به ویژه برای گسترش کشاورزی، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی بیش از ظرفیت تجدیدشوندگی صورت گرفته که تداوم آن می تواند امنیت کشور را در معرض تهدید قرار دهد. بر اثر اضافه برداشت از منابع آب زیرزمینی، حجم کسری آبخوانهای کشور به بیش از ۱۳۰ میلیارد مترمکعب و متوسط افت سالیانه آبخوانهای کشور به ۲۸ سانتی متر رسیده است. نتایج مطالعات جدید نشان داده است که که حدود ۷۷ درصد از خاک ایران (یا ۲۳ حوزه از ۳۰ حوزه آبی آن) تحت «اضافه برداشت شدید آبهای زیرزمینی» قرار دارند، به این معنی که مصرف آب بیش از سه برابر نرخ تغذیه طبیعی است و در نتیجه باعث کاهش شدید آبهای زیرزمینی میشود. بنابراین مقابله با بحران کمبود آب تنها شامل جنبههای فنی مانند تغییر الگوی مصرف و کاهش ناکارآمدیهای مدیریتی یا سرمایه گذاری در روشهای مهندسی پر هزینه مانند کارخانههای آب شیرین کن نیست. بلکه برای داشتن یک اثر بلندمدت، هر رویکردی باید شامل درک چگونگی ارتباط میان منابع آب، عوامل اقلیمی و جامعهای باشد که از آن استفاده میکند.
از جمله مهمترین اثرات برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
پدیده فرونشست زمین، که مشکلاتی برای خطوط انتقال آب، گاز ، نیرو و سازههای مختلف و همچنین از بین رفتن بخشی از سطح اراضی کشاورزی را به وجود میآورد.
کاهش سطح آب در آبخوانها منجر به کاهش آبدهی و خشک شدن چاههای عمیق و نیمه عمیق و از دست دادن شغل کشاورزی به ویژه در مناطق روستایی میگردد.
کاهش کیفیت آب زیرزمینی
افزایش هزینههای پمپاژ آب از چاه، کف شکنی یا جابه جایی چاهها
کاهش سطح آب در رودخانهها و دریاچهها و خشک شدن تالابها
کاهش سطح آب در آبخوانها با تغییر حالت اشباع و غیراشباع رسوبات منجر به برهم خوردن تخلخل اولیه رسوبات آبرفتی و در نتیجه تاثیر برروی فرایندهای مانند نفوذ آب و ایجاد روانابها و وقوع مکرر سیلابها میگردد.
چه اقداماتی در زمینه کاهش سطح آبخوانها میتوان انجام داد؟
از جمله مهمترین اقدامات از نظر جلوگیری از کاهش افت سطح آبخوانها مدیریت مصرف و صرفه جویی در مصرف از منابع آب زیرزمینی و فرهنگ سازی در بخشهای مختلف به ویژه در بخش کشاورزی از طریق ایجاد الگوی کشت سازگار و مختص هر منطقه و استفاده از سامانه های نوین آبیاری است.
استفاده از روشهای نوین تغذیه آب زیرزمینی و ساماندهی روانابهای سطحی جهت تغذیه آبخوانها
اعمال قوانین بازدارنده جهت حفرچاههای غیرمجاز و جلوگیری از اضافه برداشتها به ویژه از چاه های مجاز کشاورزی
استفاده از روشهای پخش سیلاب و چاههای تغذیه جهت تغذیه آبخوان
مدیریت تقاضا نیز یکی از راههای جلوگیری از اضافه برداشت از آبهای زیرزمینی است که به یک سیاست جهانی مهم برای مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی تحت تغییرات آب و هوایی تبدیل شده است.
تهیه کننده: زهرا نوری کارشناس امور منابع آب شهرری
دکتری علوم و مهندسی آبخیزداری